Opactwo pobenedyktyńskie na Świętym Krzyżu
 
Klasztor

Warte zwiedzenia

Na terenie Świętokrzyskiego Parku Narodowego i w jego bezpośredniej otulinie znajduje się wiele bezcennych obiektów kulturowych. Do najbardziej znanych należy niewątpliwie opactwo pobenedyktyńskie na Świętym Krzyżu (Łysej Górze, Łyścu), drugim co do wysokości szczycie Gór Świętokrzyskich – 595 m n.p.m.

Położony w województwie świętokrzyskim Łysieć, zwany również Łysą Górą, jest drugim co do wielkości masywem w Górach Świętokrzyskich. Zbudowany z kwarcytów, piasków i łupków ilastych kambru - najstarszego okresu paleozoicznego ery dziejów Ziemi. Niezalesione partie stoków niektórych szczytów zajmują wielkie rumowiska skalne zwane gołoborzami. Sam Łysieć dwuwierzchołkowy na niższej, wschodniej kulminacji dźwiga dawne opactwo Św. Krzyża. Klasztor usytuowany na dużej wysokosści, na przestrzeni otwartej odgrywa znaczącą rolę w krajobrazie, górując nad całą okolicą. Teren ten częściowo naturalny, częściowo splantowany, uformowany jest z ruchomych głazów oraz płyt grani skalnej, pokrytych warstwą ziemi. Wzgórze opada stromo w kierunku wschodnim (do Nowej Słupi), dość ostrym urwiskiem na północ, łagodnym spadkiem ku stronie południowo-zachodniej. Najstarsza droga w czasach przedchrześcijańskich wiodła na górę od strony wschodniej do przejścia w wale kamiennym. Stary ten szlak stanowił przez wieki dojście do kościoła Św. Krzyża, zarówno dla licznych rzesz pątników jak i kupców, zbaczających z niezbyt odległego traktu sandomierskiego, wiodącego znad Morza Czarnego i Rusi Czerwonej ku miastom nadbałtyckim. Obecna trasa turystyczna nosi nazwę „Drogi Królewskiej", jej górny odcinek ułożony z kamienia powstał na początku XIX wieku. Szosa, prowadząca na Łysą Górę od zachodu z Kielc, została zbudowana w latach trzydziestych XX wieku w związku z użytkowaniem budynków klasztornych na cele więzienne i umożliwia ona obecnie komunikację samochodową. Poniżej klasztoru na stoku północnym rozciąga się rozległa polana zwana „Bielnikiem" ozdobiona niewielkim stawem. Mniejsze polany w liczbie pięciu, położone są w lesie od strony południowej. Były to tereny od dawna uprawiane przez klasztor i tu zapewne znajdowały się plantacje roślin leczniczych zaopatrujących sławną aptekę świętokrzyską 

Data założenia klasztoru benedyktynów na Łysej Górze nie jest znana. Tradycja benedyktyńska utrwalona przez opata Katarzynkę w monografii Powiesi Rzeczy Istej, a powtórzona przez Długosza w Dziejach Polski, przypisuje fundacje Bolesławowi Chrobremu w 1006 roku. Natomiast opat Maciej z Pyzdr (II połowa XV w.) umieścił notatkę na marginesie Rocznika Świętokrzyskiego, że klasztor na Łysej Górze został założony w 1020 roku (M.P.H. tom El, str. 57). Fakt założenia klasztoru został ujęty w poetyckie opowiadanie o Św. Emeryku. Królewicz Emeryk, jak głosi legenda będąc w Polsce w 1006 roku u grobu Św. Wojciecha, polował w Górach Świętokrzyskich. Urzeczony, jak pisze Długosz, niezwykłością i starożytnością miejsca jak najbardziej odpowiedniego dla sług bożych oddanych kontemplacji, prosił Bolesława, by ufundował klasztor. Długosz z wielką ostrożnością wykorzystuje legendę. U kronikarzy benedyktyńskich jest ona bardzo rozbudowana. Oczywiście, legenda ta nie pokrywa się z faktem historycznym. Odwiedziny Polski przez Emeryka w 1006 r. należy odrzucić, gdyż urodził się on dopiero w 1007 roku. Królewicz węgierski mógł więc odwiedzić Polskę w późniejszym terminie. Emeryk - Imre był jedynym synem Stefana I, króla Węgier. Od najmłodszych lat brał udział w objazdach kraju, obradach z komesami i wyprawach wojennych. Ojciec w ten sposób przygotowywał go do przyszłych obowiązków monarchy. „Rocznik Świętokrzyski" opowiada: Król Stefan spłodził syna imieniem Emeryk i po dziesięciu lutach zawarł przyjaźń z Mieszkiem II, królem polskim, w następstwie której Emeryk, jakoby przymuszony przez ojca i wielmożów, pojął za żonę córkę Mieszka. Przybył tedy do Gniezna i Poznania z małżonką dziewicą i dziewicą ją aż do śmierci zostawił. Polując na jelenie z królem Mieszkiem w okolicy Kielc miał widzenie anielskie, na skutek którego osobiście udał się na Łysą Górę i klasztorowi tudzież braciom Św. Benedykta ofiarował Święty Krzyż, który nosił. (M.P.H. tom III, s. 57). „Rocznik Hildesheimski" podaje natomiast pod rokiem 1031, że Henryk-Emeryk, syn króla Stefana zginął na polowaniu śmiertelnie przez dzika raniony. Notatka ta wraz z zapiskami „Rocznika Świętokrzyskiego " może stanowić pełną relację tych niefortunnych zaręczyn zakończonych śmiercią Emeryka na polowa¬niu w Górach Świętokrzyskich. Współcześni historycy czas założenia opactwa przesuwają na początek XII wieku i twierdzą, że fundatorem był Bolesław Krzywousty. Opierają się na relacji biskupa Boguchwała, który opisując czyny Bolesława Krzywoustego zanotował w I połowie. XIII wieku: Tamże bowiem Boleslaw opactwo zakonu Sw. Benedykta na Łysej Górze pobożnie ufundował na cześć Trójcy Przenajświętszej. Dodatkowe potwierdzenie najstarszego przekazu znajdujemy w zachowanych świętokrzyskich dokumentach pergaminowych z roku 1427, gdzie wymienia się jako fundatora księcia Bolesława i rycerza Wojsława. Wojsław, krewny Sieciecha i wychowaw¬ca Krzywoustego, wymieniony też jest w zapisach późniejszych. Król Bolesław Krzywousty wzniósł jednonawowy kościół w stylu romańskim8. Z tej świątyni zachował się do naszych czasów jedynie fragment muru w północnej ścianie obecnego kościoła od strony krużganków. W wieku XVIII przy roz¬biórce romańskiej świątyni znaleziono w fundamentach brakteaty (rodzaj monety z bardzo cienkiej blaszki opatrzonej stemplem odbitym tylko z jednej strony) z napisem B ole slaus. Panował dawniej zwyczaj, że w fundamentach w miejsce dokumentu zamurowywano obiegowe monety.

W XIV w. pojawia się po raz pierwszy nazwa łysogórskiego klasztoru: opactwo Ojców Benedyktynów Świętego Krzyża. Kult tego miejsca był tak wielki, że wkrótce cały masyw górski, w którym się znajdowało, zaczęto nazywać Górami Świętokrzyskimi. Do połowy XVII wieku klasztor na Łysej Górze był najważniejszym polskim sanktuarium. Rola Częstochowy wzrosła dopiero po "potopie" szwedzkim w latach 1655-1660.

Wszyscy kolejni monarchowie pielgrzymowali na Święty Krzyż i to wielokrotnie. Jak podają kroniki Władysław Jagiełło wchodził tam zawsze przed podjęciem każdej ważniejszej decyzji. Czynił to zawsze pieszo. Szlak, który pokonywał, zwany jest dziś Drogą Królewską. Po Władysławie Jagielle prawie wszyscy kolejni władcy polscy pielgrzymowali do Świętego Krzyża. Gromadnie pielgrzymowali tu także przedstawiciele wszystkich stanów: magnaterii, szlachty, mieszczan, chłopów.

 

Opactwo przechodziło burzliwe dzieje. W 1241 i 1260 r. zostało zniszczone przez Tatarów, a w 1370 r. obrabowane przez Litwinów. Władze carskie zlikwidowały klasztor w 1818 r. W 1863 r. kwaterował tu oddział gen. Mariana Langiewicza, który 12.02.1863 r. na Świętym Krzyżu i zboczach Łysej Góry, stoczył bitwę z wojskami rosyjskimi. W 1884 r. władze carskie utworzyły w murach pobenedyktyńskiego klasztoru ciężkie więzienie, funkcjonujące do II Wojny Światowej. W 1914 roku wycofujące się wojska austriackie wysadziły wierze kościoła, która spadając uszkodziła dach i organy. Po I Wojnie Światowej na 3 lata powrócili do klasztoru benedyktyni, a w 1936 roku klasztor przejęli Misjonarze Oblaci Najświętszej i Niepokalanej Marii Panny. Oblaci zajmowali się głoszeniem misji i rekolekcji w Małopolscy, a jeden z ojców był kapelanem więzienia. Trwały też prace nad odbudową zrujnowanego klasztoru. Niestety w działaniach tych przeszkodziła II Wojna Światowa, w której klasztor na Świętym Krzyżu mocno ucierpiał. Już w 1939 roku spadające bomby zniszczyły jego północe skrzydło i spowodowały pożar w kościele. Od jesieni 1941 do drugiej połowy 1942 r. na Świętym Krzyżu funkcjonował obóz dla jeńców rosyjskich, w który hitlerowcy wymordowali ok. 6000 osób, pochowanych w zbiorowej mogile na pobliskiej polanie Bielnik (nazwa wywodzi się od płócien rozkładanych na polanie przez zakonników w słoneczne dni, aby uzyskały biały kolor). Po wycofaniu się wojsk niemieckich rozpoczęto zaraz odbudowę zniszczonego klasztoru, w którym zaczęło się normalne życie zakonne. Przełożonym został o. Wilhelm Kubsz, ukrywający się legendarny kapelan I Dywizji im. Tadeusza Kościuszki. Po usunięciu gruzu, pokryto klasztor nowym dachem i zrobiono podłogi na piętrze. Prace nad odnowieniem i upiększeniem obiektu wciąż trwają

 

Na teren klasztoru wchodzi się przez późnobarokową bramę z XVII wieku. Kościół został wybudowany w stylu barokowo-klasycystycznym w latach 1781-1806. W ołtarzu głównym oraz 6 ołtarzach bocznych znajduje się 7 obrazów namalowanych na początku XIX w. przez Franciszka Smuglewicza. Jeden z nich ukazuje legendę związaną z węgierskim księciem Emerykiem i powstaniem klasztoru na tym miejscu. Przy kościele już w roku 1555 wybudowano dzwonnicę, ale jej losy nie są znane, w 1777 r. została wzniesiona nowa, która znajduje się przy drodze wiodącej z klasztoru w kierunkuNowej Słupi. Krużganki (wewnętrzny korytarz klasztorny obiegający dziedziniec zwany wirydarzem) zostały wybudowane w XV w. z fundacji króla Kazimierza Jagiellończyka i kardynała Zbigniewa Oleśnickiego. Na zwornikach sklepienia znajdują się herby fundatorów klasztoru. Na ścianie przylegającej bezpośrednio do kościoła odsłonięto fragmenty dawnych murów romańskich i gotyckich, a na ścianie przylegającej do kościoła znajduje się ołtarz, pod którym pochowane są szczątki benedyktynów, które złożono tam w 1766 roku z powodu przepełnienia krypty kościelnej. Zakrystia kościelna posiada sklepienie kolebkowo-krzyżowe oraz polichromię przedstawiającą cnoty kardynalne. Została wybudowana w stylu barokowym w XVIII wieku, a Kaplica Oleśnickich w latach 1614-1620. Kaplica przykryta jest kopułą z latarnią, na suficie i ścianach widnieją malowidła przedstawiające świętych oraz sceny związane z relikwiami Krzyża Świętego.

 

Oprócz zabytkowych wnętrz i ocalałych pamiątek z przeszłości klasztor ma również oryginalną atrakcję w postaci Muzeum Misyjnego Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej założone przez misjonarzy pracujących w Afryce, w którym można prześledzić dzieje klasztoru oraz zobaczyć pamiątki przywiezione z wypraw misyjnych. Znajduje się tu również reprodukcja odnalezionych w klasztornej bibliotece (wykorzystanych jako okładka jednego z łacińskich kodeksów) słynnych Kazań Świętokrzyskich - najstarszego utworu literackiego napisanego prozą w języku polskim. Drugim muzeum jest utworzone w 1954 r. Muzeum Przyrodniczo-leśne Świętokrzyskiego Parku Narodowego, którego ekspozycja obejmuje działy: archeologiczny, geologiczny, flory parku, fauny bezkręgowej i kręgowej oraz wystawa dotycząca parków krajobrazowych Gór Świętokrzyskich. Można tu także obejrzeć znaleziska odkryte w trakcie wykopalisk archeologicznych prowadzonych na Świętym Krzyżu, model Łysogór - najwyższego pasma Gór Świętokrzyskich - oraz ciekawe zdjęcia krajoznawcze oraz fotografie osób związanych z regionem.

 TabernakulumDziś wciąż organizowane są pielgrzymki na Święty Krzyż. Szczególnie dużo wiernych przyjeżdża podczas uroczystości obchodzonego 14 września święta Podwyższenia Krzyża, zawsze przenoszonych na najbliższą niedzielę. Relikwie drzewa krzyża świętego znajdują się w przylegającej do zakrystii kościelnej Kaplicy Oleśnickich, zamknięte w specjalnym tabernakulum, gdzie można je adorować. Więcej niż pielgrzymów przyjeżdża jednak zwykłych turystów - Święty Krzyż jest centrum ruchu turystycznego w Górach Świętokrzyskich. Święty Krzyż promieniuje jak dawniej świętością i kultem, chociaż inaczej niż dawniej - po oblacku. Zakonnicy służą pielgrzymom przez sprawowanie sakramentów, głoszenie Słowa Bożego, szczególnie rekolekcji i misji, oraz przez rozmowę. W okresie od kwietnia do października w każdy trzeci piątek miesiąca organizowane są czuwania nocne przy relikwiach Krzyża Świętego, które gromadzą wiernych. Klasztor na Świętym Krzyżu to miejsce licznych pielgrzymek. Co roku przybywa tutaj tysiące pielgrzymów, turystów i gości z Polski i z zagranicy. Każdy u stóp Krzyża odzyskuje siłę i otrzymuje potrzebne łaski.
W krajobraz naszej ojczyzny wpisane są liczne krzyże. W krajobraz świętokrzyski w szczególny sposób wpisał się Krzyż Jezusa Chrystusa, który czczony jest tutaj od wieków. Krzyż, który daje moc i siłę, przy którym można znaleźć odpoczynek i schronienie.

 Plan Sytuacyjny

Zabudowania klasztorne wzniesione na grzbiecie nieco niższej kulminacji Łyśca vel Łysej Góry, według planu typowego dla klasztorów średniowiecznych. Zabudowania mieszkalne wraz z kościołem tworzą czworobok, a więc budowle zamkniętą. Stąd pochodzi nazwa „klasztor" od łacińskiego słowa „claustrum" - zamkniecie.
Anomalią w układzie zabudowań świętokrzyskich jest to, że kościół usytuowano po południowej stronie czworoboku, bowiem w krajach północnych kościół umieszczano od północy, aby osłaniał od zimnych wichrów.
Na zmianę zwyczaju wpłynęła konfiguracja terenu. Przy budowaniu klasztoru na Łysej Górze liczono się też ze szczupłością miejsca. Wzniesiono więc klasztor niewielki, skupiony przy kościele. Z czasem, gdy wzrastała liczba zakonników i powiększał się napływ pątników, schodzono z fundamentami na zbocze (XV wiek), a później po zniwelowaniu terenu dobudowano w siedemnastym wieku nowe skrzydła, które dodatkowo utworzyły podkowę otwartą ku południowi.